واژه ژاپنی «tsutsumu» با تصویری از کودکی که در رحم مادر خود جمع شده است، نوشته می شود. این واژه برای بیان مفهوم محافظت از چیزی ارزشمند انتخاب شده است. ریشه این نگرش به دوره نارا (۷۱۰ تا ۷۹۴ میلادی) باز می گردد؛ زمانی که کشاورزان و صنعتگران مواد غذایی را با غلاف های بامبو، کاه برنج و ورقه های نازک چوب می پیچیدند، زیرا این مواد هم کارآمد بودند و هم از نظر زیبایی شناسی مناسب به نظر می رسیدند. در آن زمان، مواد تنها کاربرد نداشتند، بلکه حامل معنا نیز بودند. ظروف لاکی که با ۵۰ تا ۶۰ لایه لاک، هر بار به صورت دستی، پوشش داده می شدند، تنها برای ارزشمندترین هدایا به کار می رفتند. کاغذ را به جای بریدن، تا می کردند، زیرا بریدن آن بی احترامی تلقی می شد. همچنین، استفاده از چرم تا حد زیادی به دلیل ناپاک دانستن آن در اندیشه بودایی، رایج نبود.
Lisa Cain
اگر بیشتر به گذشته برگردیم، به «furoshiki» می رسیم؛ پارچه های مربعی شکلی که از قرن هشتم میلادی برای بستن و حمل وسایل استفاده می شدند و هنوز هم به همان شیوه تا می شوند. این یعنی میراثی در طراحی که بسیاری از برندها آرزو دارند آن را در اختیار داشته باشند.
تقریبا هر محصول ژاپنی را که باز کنید، نظم و ترتیبی دقیق در آن می بینید. لایه ها یکی پس از دیگری باز می شوند و دقیقا همان جایی قرار می گیرند که انتظار دارید. حتی انعام نقدی در یک مهمانسرای سنتی ژاپنی (Ryokan) معمولا داخل پاکتی تا شده قرار داده می شود. در فرهنگ ژاپنی، به بسته بندی به همان اندازه خود محصول اهمیت داده می شود.
چهره ها، چشم ها و حالت های کوچک صورت را می توان روی همه چیز، از پاکت های شیر و بیسکویت گرفته تا سس ها و محصولات شوینده، مشاهده کرد. این طراحی ها در کنار «sampuru» قرار می گیرند؛ ماکت های بسیار واقعی غذا که در ویترین رستوران ها قرار می گیرند تا مشتریان دقیقا بدانند چه غذایی سفارش خواهند داد.
همین نگرش در بسته بندی محصولات خرده فروشی نیز دیده می شود. وقتی یک جعبه شکلات یا شیرینی را باز می کنید، هر قطعه به صورت جداگانه بسته بندی شده، با دقت در جای خود قرار گرفته و تقریبا با ظرافتی آیینی ارائه می شود. در اینجا، نحوه ارائه به اندازه محافظت از محصول اهمیت دارد.
«Naoto Fukasawa» در سال ۲۰۰۴ این ایده را در مجموعه «Juice Skin» به نمایش گذاشت. آب موز در بسته بندی با پوست موز عرضه شد، بسته آب کیوی بافت کرک دار این میوه را به خود گرفت، بسته آب توت فرنگی دارای دانه های برجسته ای بود که زیر انگشتان حس می شدند و بسته شیر سویا سطحی شبیه به توفوی سفت داشت. شش بسته بندی که پیش از آنکه دیده شوند، مخاطب را به لمس کردن دعوت می کردند.
یک بسته آبمیوه پشمالو یا یک موز چهارگوش شاید در نگاه اول مضحک به نظر برسد،اما وقتی آن را در دست می گیرید، دیگر چنین احساسی نخواهید داشت.
«Furoshiki» پس از جنگ جهانی دوم و با رواج کیسه های پلاستیکی، تقریبا از بین رفت. اما در دهه ۲۰۰۰، همزمان با افزایش توجه ژاپن به کاهش پسماند، دوباره مورد توجه قرار گرفت. برآوردهای دولت ژاپن نشان می دهد که استفاده از یک پارچه چندبار مصرف به جای یک کیسه پلاستیکی، از انتشار حدود ۶۱ گرم دی اکسید کربن جلوگیری می کند.
این احیا در کنار مفهومی بسیار قدیمی به نام «mottainai» قرار دارد؛ نگرشی ریشه گرفته از آیین های بودایی و شینتو که نسبت به هدر رفتن منابع احساس تاسف می کند و حتی یک دانه برنج را نیز شایسته احترام می داند. همین طرز فکر در هنر «kintsugi» نیز دیده می شود؛ هنری که در آن سفال شکسته را به جای دور انداختن، با لاک آغشته به طلا ترمیم می کنند.
با وجود چنین سنت هایی، انتظار می رود میزان پسماند بسته بندی در ژاپن بسیار پایین باشد. اما واقعیت متفاوت است. ژاپن پس از ایالات متحده، دومین تولیدکننده بزرگ پسماند بسته بندی پلاستیکی به ازای هر نفر در جهان است و هر شهروند ژاپنی به طور متوسط سالانه حدود ۴۵۰ کیسه خرید پلاستیکی مصرف می کند.
کشوری که مفاهیمی مانند «tsutsumu»، «furoshiki»، «mottainai» و «kintsugi» را به جهان معرفی کرده، در عین حال یکی از بزرگ ترین مصرف کنندگان و تولیدکنندگان بسته بندی در جهان نیز هست.
